ओळख मूर्तीशास्त्राची - डॉ अरविंद सोनटक्के

इ. स. पूर्व तिसऱ्या शतकातील ही मूर्ती असून पुरुष लिंग अकरातील देशातील पहिली मूर्ती आहे. आंध्र प्रदेशातील चित्तूर जिल्ह्यात ही मूर्ती आहे. लिंगाच्या समोर एक व्यक्ती उजव्या हातात शिंग असलेला प्राणी धरलेला असून डाव्या हातात कुंभ आणि परशु घरलेला आहे. मूर्ती पाच फूट उंचीची असून स्थान महात्म्य नुसार परशु रामाने आई रेणुकेला मारल्या नंतर तो प्रायश्चित करण्यासाठी तिथे गेला होता. प्रायश्चित करीत असताना परशुराम रोज एक दैवी फुल शिवलिंगावर अर्पण करीत असे. या दैवी फुलाचे रक्षण करण्यासाठी चित्रसेन नावाचा यक्ष सोबत ठेवलेला होता. या यक्षास रोज एक प्राणी आणि भांडे भर ताडी द्यावयाचे कबूल करण्यात आले होते. कारण रोज एकच दैवी फुल उगवत असे. ते फूल परशुराम लिंगावर अर्पण करीत असे. एक दिवस यक्ष चित्रसेनलाही भक्ती करावीशी वाटली. ते दैवी फुल त्याने शिवाला अर्पण केल्याने दोघात घनघोर युद्ध झाले. शेवटी शिव प्रसन्न होऊन दोघांनाही आपल्यात सामावून घेतले. स्थानिक भाषेमध्ये पल्लव म्हणजे युद्धभूमी तर गुड्डी म्हणजे मंदिर होय. या प्रदेशावर पल्लव, गंगपल्लव, बना, चोल यांच्या राजवटी होत्या. मंदिराच्या बाह्य अंगावर यासंदर्भात ...

शिव हा अखिल भारतात सर्व जाती-जमातींचा पूज्य असा महादेव आहे. वैदिकांचा रुद्र, द्रविडांचा शिव आणि इतर अनेक जाती-जमातींचे तत्सदृश्य देव यांचा गुणधर्म समन्वय होऊन संप्रदायांचा पौराणिक शिव आकाराला आला आहे. रुद्र शिव असे त्याचे संयुक्त रूप आहे. शिवाचे स्वभावधर्म रुद्राला लागू होतात. रुद्र अग्नी तत्त्वातून उगम पावल्यामुळे अग्निज्वाला उर्ध्वगामी असतात. त्या वरून रुद्राच्या ऊर्ध्व लिंगाची कल्पना केली गेली असावी. शिवलिंगाला ज्योतिर्लिंग म्हणतात त्याचे रहस्य हेच आहे. अग्नि वेदीवर जळत आणि तापत राहतो; म्हणून शिवरूपात त्याला शांत करण्यासाठी त्याच्या मस्तकी अभिषेकाची संततधार धरावी लागते. शिव किंवा शिवभक्त आपल्या शरीरावर भस्मचर्चन करतात त्यातही रुद्राचे अग्नीशी तादात्म्य सूचित होते. रुद्राच्या घोर व अघोर अशा दोन तनु मांडलेल्या आहेत. यजुर्वेद आणि अथर्ववेदात रुद्राला मारक असे म्हटले आहे. तर यजुर्वेदात त्यास अघोर म्हणजे सौम्य रूप विशद केला आहे. भव आणि शर्व ही शिवाची दोन प्रसिद्ध नावे आहेत. या दोन्ही मुळात भिन्न देवता होत्या. शिवमहात्म्य वाढल्यावर या दोन्ही देवता शिवाच्या भूपती आणि पशुपती या स्वरूपात विली...