ओळख मूर्तीशास्त्राची - डॉ अरविंद सोनटक्के

“वो बुलाती हैं मगर जाने का नहीं...” कधीतरी ऐकलेली ही ओळ आज अक्षरशः जगलो. माणकेश्वरकडे निघालो होतो. वाटेत धर्मापुरी आली, पण ठरले होते, थांबायचे नाही. वेळ वाया जाऊ नये, कारण हे मंदिर आधीच पाहिलेले. परंतु मनाच्या खोलवर कुठेतरी त्या मंदिरावरील पत्र लेखिका नायिका पुन्हा एकदा आपल्याला हाक मारत होती. तिच्या शिल्पातील माधुर्य, तिचा आत्मीय भाव, सर्व काही मनात कोरलेलेच होते. देशभरातील असंख्य शिल्पे पाहिली, पण धर्मापुरीतील ती नायिका मात्र अविस्मरणीय. तिचा कमनीय बांधा, त्रिभंगातील सहजता, पाठीवरील पन्हाळाचे सौंदर्य, उन्नत स्तनमंडळ आणि पृथुल नितंब —  जणू शिल्पकाराने दगडाला नव्हे तर श्वासालाच आकार दिला आहे. तिचे केस — हलक्या वळणांचा मनमोहक बुचडा, ज्यातून काही बटा कपाळावर नाचत होत्या. गळ्यात माळांचे सौंदर्य, कमरेभोवती वलय घालणारी मेखला,  गळ्यातून ओघळत कमरेवर विसावणारी सोनसाखळी जणू प्रकाशरेषा तिच्या देहावरून झेपावत होत्या.  हातातील कडे तिच्या लेखणीच्या हालचालीत लय निर्माण करीत होते,  तर पायातील पैंजण आणि पादजालक तिच्या ठेक्याचा सुर ऐकवत होते. ही नायिका म्हणजे लावण्य आणि ल...

पौराणिक कथानुसार, कई दिनों के इंतज़ार के बाद आज के दिन यमराज अपनी बहन यमी (यमुना) के घर मिलने गए थे। कहा जाता है कि यमुना ने अपने भाई का अत्यंत सत्कार किया, आरती उतारी और उसके दीर्घायु होने की प्रार्थना की। इसी प्रसंग से इस दिन का महत्व बढ़ा और यह पर्व भाईदूज के रूप में मनाया जाने लगा। इसके अतिरिक्त, इस दिन से जुड़ी एक और कथा श्रीकृष्ण और सुभद्रा की भी मानी जाती है — नरकासुर का वध करके जब श्रीकृष्ण द्वारका लौटे, तो सुभद्रा ने आरती उतारकर उनका स्वागत किया। भाई-बहन के इसी स्नेहभाव से भाईदूज की परंपरा प्रचलित हुई। पौराणिक कथाएँ प्रतीकात्मक अवश्य हैं, पर एक बात निश्चित है — 👉 धर्म कला के माध्यम से फला-फूला, और कला धर्म के आधार पर विकसित हुई। आज यमद्वितीया के अवसर पर मैं यमराज की एक मूर्ति (शिल्प) साझा कर रहा हूँ, क्योंकि — > 🔱 यह एकमात्र ऐसे देवता हैं जिनकी पूजा-अर्चना करो या न करो — एक दिन तो वे मिलने ज़रूर आएँगे! 😛😆😆😆 पुनश्च: शिल्प शुभकामनाएँ! 🎉 डॉ. अरविंद सोनटक्के मूर्तिशास्त्र अध्ययनकर्ता भोकर (नांदेड़)

उजनीच्या अथांग जलाशयाखाली एक अमूल्य रत्न दडलेले आहे… पलसदेवचे विष्णु मंदिर!  येथे केवळ शिल्पकला नाही, तर रामायणाच्या कथा दगडांमध्ये जिवंत झालेल्या दिसतात. उजनी धरणाच्या जलाशयाच्या मध्यभागी दडलेले पलसदेवचे शिव मंदिर आहे. त्याच्या बाजूला थोड्या उंचीवर एक मंदिर दृष्टीस पडते. पावसाळ्यानंतर इथे सहज जाता येते. परंतु पसळदेव हे शिव मंदिर पाहण्यासाठी उन्हाळ्यात पाणी पातळी खाली गेल्याशिवाय जाणे शक्य नाही. किनाऱ्यावरील ज्या मंदिरास विष्णु मंदिर (?) म्हणून ओळखले जाते ते मंदिर इतिहास, शिल्पकला आणि अध्यात्म यांचे अद्भुत संमेलन असून हे मंदिर द्विदल आहे. या मंदिराची मांडणी उंच जगती / जोत्यावर आहे. सभामंडप, मुखमंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी रचना असलेले हे मंदिर प्राचीन कारागिरीचे जिवंत उदाहरण आहे. मंदिरातील उपगर्भगृह दक्षिणाभिमुख असून ते भैरवाला समर्पित असावे, असे संशोधकांचे मत आहे. येथे भैरवाची एक प्रतिमा दिसून येते. चार स्तंभांवर आधारलेला सभामंडप व रिकामे देवकोष्ठ या वास्तूशैलीला अधिक गंभीर बनवता. मंदिराच्या दाराशी उभे राहिले तरी त्याचे प्राचीन वैभव स्पष्ट दिसते. पर्यटनाच्या दृष्टीने हे म...