पाल शिल्प कलेतील मातृ भावना...

पाल कालखंडात दहाव्या शतकात निर्माण झालेली साधारणतः लांबी 35" (89 सेमी) असलेली ही मूर्ती आहे. एका ऋषीची पत्नी सुचिस्मती हिला स्वतः शिवासारखा मुलगा हवा होता. तिची इच्छा लक्षात घेऊन तिच्या पतीने वाराणसी (बनारस) येथे एका लिंगाची पूजा केली आणि शिवाने स्वत:ला सुचिस्मतीचा मुलगा म्हणून जन्म घेतला, ज्याचे नाव गृहपती होते. ऋषी पत्नीच्या इच्छेसाठी, शिवाने हे नाव आणि रूप धारण केले, तर गृहापती हे नाव अग्निशी संबंधित असून शिव व अग्नी यांचा सहसंबंध ही पौराणिक कथेत सापडतो. ही आख्यायिका पाल राजवंशात शिल्पांमध्ये वारंवार दर्शविली जाते, ज्यामध्ये आई आणि मूल एका भव्य पलंगावर झोपलेले दर्शवितात. शिल्पपटाच्या मध्यभागी आई आणि मुल दाखविले जाते. प्रस्तुत शिल्पात सुचिस्मतीच्या पायाची मालिश करणारी एक महिला परिचारक कोरलेली असते; तर दुसरी हाती पंखा घेतलेली परिचारिका ही डोक्याजवळ असते. शिल्पाच्या वरील बाजूस लिंग आणि कमलस्थित गणेश असतो. त्या सोबतच नऊ ग्रह कोरलेले असतात. खालील बाजूस म्हणजे पलंगाच्या समोर, उपासकांच्या लघु आकृती आणि विविध धार्मिक वस्तू दाखवतात. आई सुंदर पोशाख घातलेली असून तिचे खांदे आणि डावा हात एका मोठ्या उशीवर टेकवलेले आहेत. तिने तिचा उजवा हात वर केलेला असून ती कमळ धारिनी आहे, ती तिच्या शेजारी झोपलेल्या बाळाच्या संदर्भाने विचार करते आहे, असे वाटते. प्रस्तुत शिल्प सुव्यवस्थित, भव्य रचनेसह निर्माण करण्यात कलाकार यशस्वी झालेला आहे. हे शिल्प केवळ पाल शिल्पकलेलाच नव्हे तर भारतीय शिल्पकलेला समृद्ध करते, जिथे पाल कलेतील आई आणि मुलाची कथा शिल्पित आहे, जी एका दैवी जन्माचा संदर्भ देते. असे असले तरी सुलभ मातृ भाव स्पष्ट होण्यास भारतीय शिल्प कला धर्म आणि धर्माच्या माध्यमाने मानवी भावना समृध्द करते असेच म्हणावे लागेल.
संदर्भ ग्रंथ कर्त्याचे आभार 🙏
मातृदिनाच्या शिल्प शुभेच्छा 

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

पळसदेवाचे विष्णू (?) मंदिर - उजनीच्या पाण्यात दडलेले रामायण शिल्प वैभव.

Image
उजनीच्या अथांग जलाशयाखाली एक अमूल्य रत्न दडलेले आहे… पलसदेवचे विष्णु मंदिर!  येथे केवळ शिल्पकला नाही, तर रामायणाच्या कथा दगडांमध्ये जिवंत झालेल्या दिसतात. उजनी धरणाच्या जलाशयाच्या मध्यभागी दडलेले पलसदेवचे शिव मंदिर आहे. त्याच्या बाजूला थोड्या उंचीवर एक मंदिर दृष्टीस पडते. पावसाळ्यानंतर इथे सहज जाता येते. परंतु पसळदेव हे शिव मंदिर पाहण्यासाठी उन्हाळ्यात पाणी पातळी खाली गेल्याशिवाय जाणे शक्य नाही. किनाऱ्यावरील ज्या मंदिरास विष्णु मंदिर (?) म्हणून ओळखले जाते ते मंदिर इतिहास, शिल्पकला आणि अध्यात्म यांचे अद्भुत संमेलन असून हे मंदिर द्विदल आहे. या मंदिराची मांडणी उंच जगती / जोत्यावर आहे. सभामंडप, मुखमंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी रचना असलेले हे मंदिर प्राचीन कारागिरीचे जिवंत उदाहरण आहे. मंदिरातील उपगर्भगृह दक्षिणाभिमुख असून ते भैरवाला समर्पित असावे, असे संशोधकांचे मत आहे. येथे भैरवाची एक प्रतिमा दिसून येते. चार स्तंभांवर आधारलेला सभामंडप व रिकामे देवकोष्ठ या वास्तूशैलीला अधिक गंभीर बनवता. मंदिराच्या दाराशी उभे राहिले तरी त्याचे प्राचीन वैभव स्पष्ट दिसते. पर्यटनाच्या दृष्टीने हे म...
Read more

मातृदिनाच्या निमित्याने शिल्प शुभेच्छा

Image
मातृत्व ही केवळ निसर्गाची देणगी नसून ती सृष्टीतील सर्वात कोमल, पवित्र आणि निःस्वार्थ भावना आहे. आईच्या कुशीतूनच माणूस प्रथम प्रेम, सुरक्षितता आणि जिव्हाळा अनुभवतो. म्हणूनच भारतीय शिल्पकलेत मातृभावाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले आहे. धारासूर येथील गुप्तेश्वर शिव मंदिर येथे कोरलेले हे “मातृशिल्प” त्या वात्सल्यभावनेचे अत्यंत जिवंत आणि दुर्मिळ उदाहरण म्हणावे लागेल. दगडामध्ये साकारलेले हे शिल्प पाहताना कलाकाराने केवळ शरीर कोरले नाही, तर भावनांनाही श्वास दिला आहे, याची प्रचिती येते. या शिल्पात माता आपल्या बालकाला प्रेमाने कुशीत घेत आहे. तिच्या हातातील अलगद स्पर्श, बाळाला धरून ठेवण्याची सुरक्षितता आणि चेहऱ्यावर उमटलेला वात्सल्यपूर्ण भाव अत्यंत प्रभावी आहे. परंतु या शिल्पातील सर्वात विलक्षण आणि वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे माता बाळाच्या ओठांचे चुंबन घेताना दाखवलेली आहे. भारतीय मंदिरशिल्प परंपरेत माता-बालक दृश्ये अनेक ठिकाणी दिसतात, परंतु अशा प्रकारचा “लिप-किस” अत्यंत दुर्मीळ आहे. त्यामुळे हे शिल्प केवळ कलात्मक नसून भावविश्वाच्या अभिव्यक्तीचेही अद्वितीय उदाहरण ठरते. या दृश्यात...
Read more

चुंबन: प्राचीन भारतीय श्रृंगाराविष्कार

Image
"प्रेमाची सुरुवात ही ओठांपासून होते." अगदी काही मिनिटे पूर्वी जन्मलेल्या बाळाचे ही प्रेमपूर्वक चुंबन घेतले जाते. प्रेम व्यक्त करण्याचे एक सहज सुलभ मार्ग म्हणजे चुंबन होय. मग ते आई-मुलांचे, वडील-मुलांचे, आजी-नातवाचे किंवा भावा-बहिणी सोबत, पती-पत्नी वा प्रियकर- प्रेयसी असो; जिथे निशब्द प्रेम व्यक्त करायचे असते. तिथे चुंबन हे एकमेव मार्ग आहे. ओठ हे शरीरातील सर्वात संवेदनशील अंग आहे. याच्या उपयोगाने आणि कामशास्त्राच्या अनुषंगाने विचार केल्यास 'चुंबन' हे नायक-नायिकेचा कामभाव जागृत करण्याचे साधन असून, प्रेम प्रदर्शनाचे निमित्त होय. याचा प्रयोग करतांना एकमेकांच्या मनोवृत्तीचा विचार करुनच केला पाहिजे. चुंबनाच्या अनेक प्रकारा पैकी काळाचे वेळेचे भान ठेवूनच त्यांचा प्रयोग केला पाहिजे, असे शास्त्र सांगते. चुंबन हे नायक / नायिकेच्या कोणत्या अंगाचे घेतले पाहिजे हे एकमेकांची आवड व स्वभाव लक्षात घेऊनच झाले पाहिजे. या संदर्भात शास्त्रानेही काही मार्गदर्शन केले आहे. या व्यतिरिक्त ज्यांना त्यांना जे आवडेल त्याचा स्विकार करावा. शास्त्र म्हणून विवेचन करतांना गृहय-अगृहय सर्व प्...
Read more